Stefan Starzyński – prezydent m. st. Warszawy

Urodził się 19 sierpnia 1893 w Warszawie jako trzeci syn Alfonsa Karola i Jadwigi z d. Lipskiej. Jego matka była nauczycielką języka francuskiego, zaś ojciec pochodził ze zubożałej szlachty, był drobnym urzędnikiem, a później rzemieślnikiem. W domu rodzinnym trwały tradycje powstańcze i patriotyczne, kultywowano pamięć dziadka – powstańca z 1830 roku.

Dzieciństwo spędził w Łowiczu. W tamtejszym gimnazjum brał udział w strajku szkolnym w 1905, kolportował „Robotnika”.

Film dokumentalny

Uczęszczając w 1907 do gimnazjum Emiliana Konopczyńskiego w Warszawie, brał czynny udział w działalności Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej, działającym wśród młodzieży w polskich szkołach średnich i akademickich w Królestwie. Za działalność w Związku został w wieku 17 lat aresztowany, sądzony i skazany na miesiąc pobytu w twierdzy. Siedział w areszcie w Cytadeli Warszawskiej. Przez to naukę musiał ukończyć w prywatnym gimnazjum im. E. Konopczyńskiego w Warszawie (obecnie IV LO im. Adama Mickiewicza w Warszawie).

Maturę uzyskał w szkole realnej Michała Kreczmara. Następnie studiował ekonomię na Wyższych Kursach Handlowych Augusta Zielińskiego (obecnie Szkoła Główna Handlowa w Warszawie), uzyskując w 1914 r. dyplom ich ukończenia. Zaliczył też dwa semestry prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Zdobył doświadczenie społeczne jako członek Centralnego Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej i Związku Strzeleckiego od 1912 (redagował jego pismo  pod ps. Lew).

W mundurze legionisty

W pierwszych dniach wojny światowej, chcąc uniknąć służby w armii carskiej, opuścił Kongresówkę i przeniósł się do Galicji. Działał wraz z żoną Józefą Wróblewską-Starzyńską ps. Zuza w Polskiej Organizacji Narodowej. 22 października 1914 wstąpił do Legionów Polskich. Starszy brat Roman zwerbował go do Ekspozytury Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego. Na wiadomość o możliwości oblężenia Krakowa 9 listopada wraz z Departamentem Wojskowym NKN, ze Szkołą Podchorążych i kompanią garnizonową bracia Starzyńscy ewakuowali się na południe Polski. Ekspozytura została rozwinięta w Nawsiu koło Jabłonkowa.

Po rozwiązaniu Ekspozytury 1 stycznia 1915 Starzyński trafił do Departamentu Wojskowego NKN i został emisariuszem na powiat wieluński, następnie piotrkowski, a na końcu pińczowski. Na skutek wstrzymania werbunku do Legionów przez komendanta I Brygady J. Piłsudskiego i starcia na tym tle z naczelnikiem Departamentu Wojskowego NKN ppłk. Władysławem Sikorskim, Starzyński – ideowo związany z I Brygadą – 15 lipca 1915 został zwolniony z funkcji oficera werbunkowego i zameldował się w 5 pułku piechoty Legionów.

Jako dowódca plutonu 2 batalionu 5 pp brał udział w całym szlaku bojowym I Brygady. Walczył pod Stochodem, Rutką Sitowiecką i Sitowiczami n. Horyniem. 5 lipca 1917 zebranie oficerów 5 pp oświadczyło:

5 pp odmawia złożenia przysięgi według przedłożonego brzmienia. Powyższa bowiem rola nie oddaje nas w zależność od jakiejkolwiek istniejącej władzy polskiej, wyzuta jest z zasady politycznej własnej państwowości i zaprzecza naszym dążeniom do niepodległości… Na straży honoru żołnierza polskiego, świadomi następstw tego sprzeciwu, wytrwamy w obronie naszej godności.

Po kryzysie przysięgowym Starzyński zwolniony z Legionów trafił do obozu internowanych w Beniaminowie. Zimą 1918 część internowanych oficerów jako formę przetrwania wybrała możliwość służby w Polnische Wermacht.

Starzyński nie nie skorzystał z tej możliwości.  Znalazł się wśród 38 wypuszczonych, którzy zamierzali powrócić na studia lub do zajęć przedwojennych. Zwolniony z obozu 1 marca 1918 udał się do Warszawy, gdzie znalazł pracę w Towarzystwie Przemysłowym, jednocześnie działając w konspiracyjnej POW, która wspólnie z Pogotowiem Bojowym PPS dokonała ponad dwudziestu zamachów na przedstawicieli władz okupacyjnych.

Stefan Starzyński jako oficer WP

1 listopada 1918 ppor. Starzyński został wcielony do 1 kompanii oficerskiej Wojska Polskiego w Dęblinie. Z chwilą powstania w nocy 5/6 listopada Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej otrzymał przydział do Oddziału Organizacyjnego Sztabu. Na rozkaz E. Rydza-Śmigłego udał się w listopadzie 1918 do Krakowa, gdzie organizował patriotyczne wiece i demonstracje. W marcu 1919 został odkomenderowany na kurs adiutantów sztabowych. Po jego ukończeniu otrzymał nominację na stanowisko adiutanta sztabu i przydział do sekcji ds. Wschodu Oddziału II *wywiadowczego) Sztabu Generalnego.

W okresie od 16 listopada do 8 grudnia 1919 przebywał na Ukrainie jako przedstawiciel Naczelnego Dowództwa WP przy Naczelnym Dowództwie Wojsk Ukrainy. W ramach tej funkcji przewiózł z Szepietówki atamana Semena Petlurę.

22 lipca 1920 na własną prośbę został przeniesiony z Oddziału II Sztabu Generalnego na front i przydzielony jako szef Oddziału II do 13 Dywizji Piechoty, a następnie do dowództwa Grupy gen. S. Hallera.

We wrześniu 1920 Starzyński wyróżnił się w walkach z 1 Armią Konną Budionnego, za co 14 października 1920 otrzymał awans na kapitana.

Wiosną 1921 zaczęła się demobilizacja wojska. Na własna prośbę i na wniosek reklamacyjny Centralnego Związku Polskiego Przemysłu, Górnictwa, Handlu i Finansów w lipcu 1921 zastał zwolniony z czynnej służby i przeniesiony do rezerwy. Za odwagę i ofiarność otrzymał Krzyż Walecznych. 1 stycznia 1934 awansował na majora Wojska Polskiego.

Na rozkaz Marszałka Józefa Piłsudskiego w latach 1922?1924 przejął obowiązki sekretarza generalnego Polskiej Komisji Reewakuacyjnej i Specjalnej, powołanej do realizacji polsko-rosyjskiego traktatu ryskiego. Komisja pracowała w Moskwie i innych miastach ZSRS. Starzyński oprócz podstawowych obowiązków śledził przemiany zachodzące w Rosji. W 1924 opublikował pod pseud. St. Stepol dwie prace: „Jak jest naprawdę dzisiaj w Rosji” i „Zagadnienia narodowościowe w Rosji Sowieckiej”. Był zwolennikiem niezależnej, demokratycznej Ukrainy. W pracy poddał krytyce działalność publicystyczną Stalina, traktującą o problemach narodowościowych.

W 1924 wrócił do Warszawy i został skierowany do Ministerstwo Skarbu jako członek Sekretariatu Komitetu Ekonomicznego, kierowanego przez premiera i ministra skarbu Władysława Grabskiego. Jako człowiek o czystych rękach demaskował korupcję wśród posłów, chronił interesy skarbu państwa poprzez blokadę diet poselskich. Nowy premier Aleksander Skrzyński, bojąc się opozycji, nakazał Starzyńskiemu wstrzymać egzekucje z diet poselskich, na co Starzyński odpowiedział dymisją 1 marca 1926.

W atmosferze przewrotu majowego napisał swoje kredo gospodarczo-społeczne „Program rządu pracy w Polsce”. Postulował w nim reformę administracji, która powinna znajdować się pod stałą kontrolą społeczną. Opowiadał się za rozwojem samorządu terytorialnego i gospodarczego. Wyjście z depresji gospodarczej widział poprzez interwencjonizm podatkowy, kredytowy i celny. Dostrzegał potrzebę przeprowadzenia reformy rolnej, udzielania kredytów dla pobudzania gospodarki rolnej, przyspieszenia akcji scaleniowej, likwidacji serwitutów. Domagał się rozszerzenia działalności państwowych monopoli. Łączył nadzieje gospodarcze z rozwojem polityki morskiej, budową Gdyni i magistrali kolejowej Śląsk-Gdynia.

Po przewrocie majowym pracował jako urzędnik ds. szczególnych zleceń przy prezesie Rady Ministrów Kazimierzu Bartlu, dyrektor Departamentu Ogólnego Ministerstwa Skarbu, a następnie wiceminister skarbu. Od 1930 do 1933 był posłem na Sejm z ramienia BBWR, wiceprezesem Banku Gospodarstwa Krajowego, potem senatorem i generalnym komisarzem Pożyczki Narodowej. W pracach poświęconych gospodarce opowiadał się za aktywną rolą państwa w kapitalistycznej gospodarce towarowej.

W 1935 został odznaczony estońskim Orderem Krzyża z Orłem II klasy. W 1936 otrzymał Złoty Wawrzyn Polskiej Akademii Literatury za zasługi dla dobra literatury.

W 1937 zaangażował się w polityczną działalność Obozu Zjednoczenia Narodowego, pozostał jednak zwolennikiem rządów Józefa Piłsudskiego.

2 sierpnia 1934 został mianowany komisarycznym prezydentem m.st.Warszawy. Przy pomocy prezydenta  Ignacego Mościckiego, wicepremiera i ministra skarbu Eugeniusza Kwiatkowskiego, ministra rolnictwa J. Poniatowskiego i ministra oświecenia W. Świętosławskiego doprowadził do opracowania 4-letniego planu rozwoju gospodarczego Warszawy na lata 1938?1942. Plan przewidywał intensywny rozwój budownictwa mieszkaniowego w kierunku zachodnim od dworca Głównego, budowę Dworca Zachodniego i w związku z tym rozwój Ochoty. W dzielnicy siekierkowsko-czerniakowskiej miał powstać ośrodek sportowo-rekreacyjny z myślą o zorganizowaniu w Warszawie igrzysk olimpijskich w latach pięćdziesiątych. Zakładano także zorganizowanie w Warszawie w 1944 światowej wystawy przemysłowej z okazji 25-lecia odzyskania niepodległości. Rozwój przemysłu miał skupiać się w dzielnicach: Bródno, Pelcowizna i Żerań. W dziedzinie komunikacji planowano trasę N-S oraz bezpośrednie połączenie Woli z Pragą tunelem i nowym mostem.

Prezydent Starzyński na wystawie „Warszawa przyszłości”, 1936 rok

Bilans 5-letnich rządów Starzyńskiego w Warszawie to budowa ponad 100 tys. mieszkań, 30 gmachów szkolnych i modernizacja kilkudziesięciu starych, wykończenie i oddanie do użytku Muzeum Narodowego, Domu Turysty, hali targowej na Żoliborzu, szpitala Przemienienia Pańskiego, renowacja Pałacu Blanka, Arsenału, Pałacu Bruhla, odkrycie średniowiecznych murów Warszawy, założenie muzeum na Zamku Warszawskim i Muzeum Piłsudskiego w Belwederze, przygotowanie projektu budowy mostu Piłsudskiego i sieci metra, modernizacja tras wylotowych z Warszawy, modernizacja siedmiu szpitali. 27 lipca 1939 napisał testament, w którym własne zbiory sztuki zapisał Muzeum Narodowemu.

Podczas Kampanii Wrześniowej,  po odmowie wykonania rozkazu ewakuacji ze stolicy, sprawował funkcję komisarza cywilnego przy Dowództwie Obrony Warszawy. Na propozycję odlotu ze stolicy samolotem przysłanym przez E. Rydza-Śmigłego, odpowiedział gen. J.Rommlowi: Tak jak Pan dzieli los swoich żołnierzy – tak i ja pozostanę wśród swoich.

We wspomnieniach „Cieniom września” K. Sosnkowski odnotował:

Do prezydenta Starzyńskiego zwróciłem się z żądaniem natychmiastowego zmobilizowania ludności Warszawy do walki i do prac pomocniczych. Zostało ustalone, że skieruje on zaraz apel do mieszkańców stolicy, aby zjawili się w wyznaczonych punktach zbiórki do kopania rowów i budowy barykad. Miasto zobowiązało się dać tyle sprzętu saperskiego, ile miało do dyspozycji, resztę oraz sprzęt minerski obowiązany był dostarczyć dowódca okręgu I. Zarząd miejski miał wyłączyć gaz i wodę w strefach obrony. Przed zakończeniem odprawy prezydent Starzyński zameldował mi, że wszystkie zalecenia wykona niezwłocznie, jednakże następnego dnia musi przekazać urząd prezydenta swojemu zastępcy oraz opuścić Warszawę, aby zameldować się w pułku (8 pac w Toruniu), do którego ma przydział na podstawie karty mobilizacyjnej. Moją odpowiedzią było wezwanie, aby pozostał na miejscu, w Warszawie, gdzie będzie potrzebniejszy aniżeli w pułku. Prezydent Starzyński oświadczył, że wobec takiego pozostanie na urzędzie, traktując mój rozkaz jako zwolnienie go od obowiązku stawiennictwa w pułku.

Prezydent Starzyński rozbudowywał sieć cywilnej obrony stolicy: Ochotnicze Bataliony Obrony Warszawy, Robotnicze Bataliony Obrony Stolicy, Straż Obywatelską, bataliony Pracy i Radę Obrony Stolicy (na wzór Rady z 1920) oraz Stołeczny Komitet Samopomocy Społecznej. Znakomity organizator, podtrzymywał ducha oporu ludności żarliwymi przemówieniami radiowymi. Zachowało się nagranie, w którym wypowiedział pamiętne słowa: Chciałem, by Warszawa była wielka. I dziś widzę ją wielką„.

24 września został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari. Po kapitulacji miasta był współtwórcą  administracji podziemnej. Współpracował z komendantem Służby Zwycięstwa Polski gen. Karaszewiczem-Tokarzewskim. Aresztowany przez Niemców 27 października 1939 w ratuszu, przeszedł kolejno przez więzienie na Pawiaku, berlińskim Moabicie, a następnie obóz koncentracyjny w Dachau.

Istnieją rozbieżności co do daty i okoliczności śmierci Starzyńskiego. Pion śledczy warszawskiego oddziału IPN-u  próbuje ustalić szczegóły.

Jedna z wersji brzmi, że został zamordowany 19 marca 1944 w kopalni soli potasu, gdy jako więzień obozu pracował w Lipskim Ogólnym Przedsiębiorstwie Transportu produkującym części do samolotów. Wg świadków, na kozłach ustawiono deskę, na której postawiono Starzyńskiego z dwoma pełnymi wiadrami wody. Stał tak długo, aż zemdlał i zmarł. Data i miejsce śmierci zostały ujawnione przez władze niemieckie dopiero w styczniu 1994. Dokumenty posiadała STASI i mimo próśb z polskiej strony nie chciała ich ujawnić.

Symboliczny grób prezydenta Warszawy znajduje się na Cmentarzu Powązkowskim.

6 września 1946 został odznaczony pośmiertnie Krzyżem Grunwaldu I klasy.

W 1978 roku Andrzej Trzos-Rastawicki nakręcił film „Gdziekolwiek jesteś, panie prezydencie” ukazujący ostatnie miesiące życia Stefana Starzyńskiego. W głównej roli wystąpił Tadeusz Łomnicki.

W sierpniu 1999 od Rady Warszawy otrzymał tytuł Honorowego Obywatela m.st.Warszawy.

28 marca 2010 Prezydent RP Lech Kaczyński odznaczył pośmiertnie Stefana Starzyńskiego Orderem Orła Białego „w uznaniu znamienitych zasług dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, za wielki wkład w rozwój Warszawy oraz za wykazaną odwagę i męstwo podczas jej obrony w 1939 roku”.

http://pl.wikipedia.org/

zobacz: Przemysław Dakowicz, Starzyński. Śmierć i nieśmiertelność

  • Facebook
  • email
  • PDF
  • Twitter
  • Wykop
  • Blogger.com
  • Gadu-Gadu Live
  • Google Bookmarks
  • Grono.net
  • Ulubione
  • Śledzik
Ten wpis został opublikowany w kategorii 20-lecie międzywojenne, Historia, II wojna światowa, Teatr TV, film i oznaczony tagami , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Jedna odpowiedź na „Stefan Starzyński – prezydent m. st. Warszawy

  1. emka pisze:

    Wiemy, kto zabił prezydenta Warszawy Starzyńskiego. IPN ogłasza zaskakujące wyniki śledztwa

    Stefan Starzyński, bohaterski prezydent Warszawy w latach okupacji, nie zginął w filii obozu koncentracyjnego, jak dotąd przypuszczała większość historyków. Śledztwo IPN wykazało, że Starzyński został zamordowany w Warszawie przez funkcjonariuszy Gestapo. Znamy ich nazwiska.

    Pion śledczy warszawskiego oddziału IPN od dłuższego czasu próbuje ustalić szczegóły śmierci Stefana Starzyńskiego. Śledztwo właśnie zakończono, a jego ustalenia są naprawdę zaskakujące.

    „Poczynione w przebiegu śledztwa ustalenia podważyły wiarygodność funkcjonujących w powszechnej świadomości społecznej hipotez o osadzeniu i śmierci Prezydenta Stefana Starzyńskiego w różnych obozach zagłady (Dachau, Flossenbürg, Dora-Mitelbau, Mauthausen, Wittenberge, Baalberge) i więzieniach na terenie Niemiec (Spandau, Alt-Moabit, Alexanderplatz), w okresie od 1940 do 1945 r.” – informuje Instytut Pamięci Narodowej.

    W oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy śledczy IPN ustalili, że prezydent Starzyński został aresztowany w gmachu Ratusza w Warszawie przez funkcjonariuszy Gestapo 27 października 1939 r. Osadzono go początkowo w więzieniu przy ulicy Daniłowiczowskiej w Warszawie, a następnie przewieziono do więzienia na Pawiaku. W więzieniu przy ul. Dzielnej Stefan Starzyński przebywał do dnia 22 albo 23 grudnia 1939 r., kiedy to wywieziono go w nieznanym kierunku.

    IPN informuje: „W toku śledztwa poddano weryfikacji kilkanaście hipotez dotyczących dalszych losów Stefana Starzyńskiego po jego wywiezieniu z Pawiaka i okoliczności jego śmierci. W tym celu przesłuchano świadków w Polsce i poza jej granicami (RFN, USA, Francja) oraz przeprowadzono liczne dowody z dokumentów. Kwerendy archiwalne zostały przeprowadzone zarówno w instytucjach polskich (Archiwum m. st. Warszawy, Archiwum Akt Nowych, Archiwum Państwowe w Łodzi, BUiAD IPN, Muzeum Więzienia Pawiak, Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, Państwowy Instytut Naukowy – Instytut Śląski w Opolu, Archiwum Ministerstwa Obrony Narodowej, Centralne Archiwum Wojskowe, Centralna Biblioteka Wojskowa, Biblioteka Narodowa, Polski Czerwony Krzyż, Archiwum Polskiego Radia, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Telewizja Polska S.A.), jak i zagranicznych (Międzynarodowa Służba Poszukiwawcza w Bad Arolsen, Centrala Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu, Archiwum Krajowe w Monachium, Miejsce Pamięci Buchenwald, Miejsce Pamięci Mittelbau – Dora, Miejsce Pamięci Flossenbürg, Miejsce Pamięci Dachau). W niniejszej sprawie skierowano również kilkanaście wniosków o udzielenie pomocy prawnej do niemieckich prokuratur w Monachium II, Neuruppin, Dessau, Berlinie, Hanowerze, Bielefeld, Hamburgu, Kolonii, Augsburgu, Lipsku i w wyniku ich realizacji uzyskano istotny materiał dowodowy, rzutujący na ustalenie ostatnich chwil życia Prezydenta m. st. Warszawy Stefana Starzyńskiego”.

    Jak zatem zginął prezydent stolicy i kto go zamordował? Zdaniem IPN „zebrany w śledztwie materiał dowodowy pozwolił na bezsporne ustalenie, iż do zabójstwa przez rozstrzelanie Prezydenta m.st. Warszawy Stefana Starzyńskiego doszło w okresie pomiędzy 21 a 23 grudnia 1939 r. w Warszawie lub w jej okolicach. Zbrodni dokonali funkcjonariusze Gestapo oberscharführer Hermann Schimmann, hauptscharführer Weber i unterscharführer Perlbach. Nie zdołano natomiast w sposób jednoznaczny ustalić funkcjonariuszy niemieckiego państwa okupacyjnego, którzy wydali rozkaz zabójstwa Stefana Starzyńskiego”.
    http://linkis.com/niezalezna.pl/cbnbM

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.